Pytanie o to, czy poprawną formą jest zachówek, czy też zachowek, pojawia się niezwykle często wśród osób poszukujących informacji na temat spraw spadkowych. Choć w języku potocznym oraz w wyszukiwarkach internetowych dominującym sformułowaniem bywa zachówek, z punktu widzenia języka prawnego i polskiego Kodeksu cywilnego sprawa wygląda nieco inaczej.
W niniejszym artykule wyjaśniamy zarówno językowy aspekt tego terminu, jak i kluczowe zasady działania tej instytucji w polskim prawie spadkowym.
Pod względem prawnym jedynym oficjalnym i poprawnym pojęciem jest zachowek (pisany przez „o”). To właśnie tego słowa używa ustawodawca w przepisach Kodeksu cywilnego (art. 991 i następne).
Skąd zatem wzięła się tak popularna pisownia zachówek? Jest to powszechny błąd ortograficzny i oboczność językowa wynikająca ze skojarzeń z innymi polskimi słowami kończącymi się na -ówek (jak np. groszówka, grochówka, placówka). Mimo że forma zachówek jest błędna językowo, w praktyce potocznej stała się powszechnym synonimem prawnego zachowku. Niezależnie od użytej nazwy, instytucja ta ma na celu ochronę finansową najbliższej rodziny zmarłego.
Oszczędzaj czas i załatw sprawę bez wychodzenia z domu. Prześlij nam swoje pytania lub dokumenty – nasi eksperci przeanalizują Twój problem i udzielą Ci rzetelnego, piśmiennego lub ustnego wsparcia online.
Instytucja, jaką jest zachówek, stanowi zabezpieczenie interesów majątkowych osób najbliższych spadkodawcy na wypadek, gdyby zostały one pominięte w testamencie lub gdy majątek został rozdysponowany jeszcze za życia spadkodawcy w formie darowizn.
Testament daje spadkodawcy swobodę w rozporządzaniu swoim majątkiem po śmierci. Może on zapisać cały dorobek życia osobie niespokrewnionej, fundacji czy jednemu z dzieci. Ustawa ogranicza jednak tę swobodę poprzez zachówek – roszczenie pieniężne przysługujące najbliższym członkom rodziny wobec osób, które otrzymały spadek lub wartościowe darowizny.
Nie każdy krewny ma prawo ubiegać się o świadczenie pieniężne, jakim jest zachówek. Przepisy art. 991 Kodeksu cywilnego ściśle określają krąg uprawnionych. Są to:
Zstępni – dzieci, wnuki, prawnuki spadkodawcy,
Małżonek spadkodawcy,
Rodzice spadkodawcy – pod warunkiem, że w konkretnym przypadku byliby powołani do dziedziczenia z ustawy (np. gdy spadkodawca nie pozostawił zstępnych).
Prawo do roszczenia nie przysługuje m.in.:
Rodzeństwu oraz dalszym krewnym,
Osobom, które odrzuciły spadek,
Osobom, które zawarły umowę o zrzeczenie się dziedziczenia za życia spadkodawcy,
Osobom skutecznie wydziedziczonym w testamencie,
Osobom uznanym przez sąd za niegodne dziedziczenia.
Wysokość roszczenia o zachówek zależy od sytuacji życiowej i majątkowej osoby uprawnionej oraz od tego, jaki udział przypadałby jej przy dziedziczeniu ustawowym.
Standardowa wartość wynosi:
1/2 wartości udziału spadkowego, który przypadałby uprawnionemu przy dziedziczeniu na podstawie ustawy.
Uprzywilejowana wysokość wynosi:
2/3 wartości udziału spadkowego, jeżeli uprawniony do zachowku jest:
małoletni (w chwili otwarcia spadku),
trwale niezdolny do pracy.
Jeśli zmarły pozostawił dwójkę pełnoletnich dzieci i majątek o wartości 400 000 zł, ale w testamencie zapisał wszystko tylko jednemu dziecku:
Przy dziedziczeniu ustawowym drugie dziecko otrzymałoby 1/2 spadku (200 000 zł).
Należny zachówek wynosi 1/2 z udziału ustawowego, czyli 1/4 całego spadku (100 000 zł).
Obliczenie kwoty, jakiej można się domagać, nie ogranicza się jedynie do tego, co fizycznie pozostało w spadku w chwili śmierci spadkodawcy. Aby wyliczyć zachówek, ustala się tzw. substrat zachowku:
Substrat zachowku = Czysta wartość spadku + Darowizny i zapisy windykacyjne doliczane do spadku
Czysta wartość spadku: Wartość aktywów (nieruchomości, oszczędności, auta) pomniejszona o długi spadkowe.
Doliczanie darowizn: Do wartości spadku dolicza się darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę za życia (z wyłączeniem m.in. drobnych zwyczajowych darowizn oraz darowizn dokonanych na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku wcześniej niż 10 lat przed śmiercią spadkodawcy).
Decydując się na dochodzenie swoich praw, należy pamiętać o terminach przedawnienia. Roszczenie o zachówek przedawnia się z upływem 5 lat:
od dnia ogłoszenia testamentu – jeśli dziedziczenie następuje na podstawie testamentu,
od dnia otwarcia spadku (śmierci spadkodawcy) – w przypadku dochodzenia zachowku z tytułu darowizn uczynionych za życia przy braku testamentu.
Po upływie 5 lat zobowiązany do wypłaty może skutecznie uchylić się od obowiązku zapłaty, podnosząc zarzut przedawnienia przed sądem.
Warto również wiedzieć, że zgodnie z art. 997¹ Kodeksu cywilnego zobowiązany do zapłaty zachowku może żądać odroczenia terminu jego płatności, rozłożenia go na raty, a w wyjątkowych przypadkach także jego obniżenia.
Nie odkładaj ważnych spraw na później. Skonsultuj swoją sytuację z doświadczonym prawnikiem w naszej kancelarii lub online/telefonicznie. Zapewniamy pełną dyskrecję i indywidualną analizę.
Choć pojęcie zachówek funkcjonuje powszechnie w potocznej polszczyźnie, w pismach procesowych oraz w oficjalnych kontaktach z prawnikiem należy posługiwać się terminem zachowek. Bez względu jednak na pisownię, warto pamiętać, że instytucja ta stanowi kluczowy element ochrony majątkowej najbliższej rodziny w polskim prawie spadkowym. W przypadku skomplikowanych darowizn i majątków warto skonsultować się z adwokatem lub radcą prawnym, aby precyzyjnie wyliczyć należną kwotę.
